Deyim Çarkı: Rastgele Deyimler Hakkında
Deyim Çarkı, günlük konuşmada sıkça duyduğun 24 Türkçe deyimden birini rastgele seçmek için hazırlandı. “Pireyi deve yapmak”, “Kılı kırk yarmak”, “Ağzında bakla ıslanmamak”, “Etekleri zil çalmak” ve “Dilinde tüy bitmek” gibi deyimler listede yer alır. Her deyim eşit olasılıkla seçilir; çıkan deyimin anlamını bulmak, onu bir cümlede kullanmak ya da canlandırmak etkinliğin kendisidir.
Deyimler, bir kavramı ya da durumu çekici bir biçimde anlatan, çoğunlukla gerçek anlamından uzaklaşmış, kalıplaşmış söz öbekleridir. Çoğu “-mak, -mek” ekiyle biten mastar hâliyle sözlüğe girer; “ateş pahası” gibi mastarsız deyimler de vardır. Atasözüyle farkı şöyle özetlenebilir: atasözü öğüt veren ya da genel bir yargı bildiren tam bir sözdür; deyim ise genellikle yargı bildirmez, bir durumu mecazlı biçimde adlandırır. Bu ayrımı pekiştirmek için Atasözü Çarkı ile iki çarkı art arda çevirip öğrencilerden hangisinin atasözü, hangisinin deyim olduğunu söylemelerini isteyebilirsin.
Bazı deyimlerin anlamları etkinliğe başlamak için yol gösterir. “Pireyi deve yapmak” küçük bir sorunu gereğinden fazla büyütmek; “Kılı kırk yarmak” en küçük ayrıntıyı bile titizlikle incelemek; “Ağzında bakla ıslanmamak” sır tutamamak, duyduğunu hemen söylemek; “İğneyle kuyu kazmak” zor bir işi az imkânla, sabırla ve uzun sürede yapmaya çalışmak; “Pabucu dama atılmak” ise değerini yitirmek, yerini başkasına bırakmak demektir. “Etekleri zil çalmak” çok sevinmek, “Etekleri tutuşmak” ise çok telaşlanmak anlamına gelir; bu ikili, aynı sözcükle başlayan deyimlerin anlamca ne kadar farklı olabileceğini gösterir. Anlamından emin olmadığın bir deyimi Türk Dil Kurumunun Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü'nden kontrol etmek en güvenli yoldur.
Deyimler canlandırmaya çok uygundur. Çarkı çevir ve çıkan deyimi konuşmadan canlandır, diğerleri tahmin etsin; oyunun ayrıntılı kuralları için Sessiz Sinema Çarkı sayfasına göz atabilirsin. Çizim turunda deyimin gerçek anlamını çizmek, örneğin ağzı gerçekten kulaklarına varan bir yüz, hem güldürür hem de mecaz anlamı akılda tutar. Yaratıcı yazmada çıkan deyimi Rastgele Kelime Çarkı ile seçtiğin bir kelimeyle birleştirip kısa bir hikâye yazdırabilirsin. Gelişmiş ayarlardaki “Çekiliş modu (kazananı çıkar)” anahtarı açıkken çıkan deyim listeden düşer ve ders boyunca tekrar gelmez.
Liste düzenlenebilir: ünitende geçen deyimleri ekleyebilir, sınıf düzeyine ağır gelenleri silebilir, hazır bir listeyi toplu yapıştırabilirsin. Deyimler sözlükteki kalıplarıyla kullanılır; eklerken sözcük sırasını ve biçimini değiştirmemeye dikkat et. Akıllı tahtada “Tam ekran” modu dilimlerin okunmasını kolaylaştırır; listeyi “Kaydet” ile saklayıp “Paylaş” ile öğrencilere gönderebilirsin. Çark ücretsizdir, üyelik gerektirmez ve seçimi tarayıcının Web Crypto rastgele sayı üreticisiyle yapar.